Pirinejsko (Iberijsko) poluostrvo, na kojem se nalaze Španija i Portugal, veoma sporo rotira u smeru kazaljke na satu. Do tog zaključka došli su naučnici analizom satelitskih merenja i podataka o zemljotresima. Studija je objavljena u naučnom časopisu Gondwana Research.
Pritisak dve tektonske ploče
Rotacija je posledica približavanja afričke i evroazijske tektonske ploče, koje se jedna prema drugoj kreću brzinom od četiri do šest milimetara godišnje. Promena je nevidljiva ljudskom oku, ali istraživačima daje važan uvid u geološku strukturu Evrope.
Prema rečima Asijera Madarijete sa Univerziteta Baskije, glavnog autora studije, granica između dveju ploča prilično je jasno definisana u Atlantskom okeanu i u blizini Alžira. Situacija južno od Španije i Portugala znatno je složenija. Tektonske promene se ne odvijaju ravnomerno na celom poluostrvu, a rotacija je najizraženija u njegovim zapadnim i jugozapadnim delovima.
Kako je poluostrvo dobilo današnji položaj
Današnji položaj Iberije rezultat je tektonskih procesa koji traju milionima godina. Pre otvaranja Atlantskog okeana ovaj prostor bio je povezan sa delom Evrope koji odgovara današnjoj zapadnoj Francuskoj. Kako se severni Atlantik otvarao, Iberijski blok se postepeno odvajao od evroazijskog kontinenta.
U tom periodu formirao se i Biskajski zaliv, a nastala mikroploča pomerala se ka jugozapadu i rotirala u smeru suprotnom od kazaljke na satu. U kasnijim geološkim razdobljima pomerila se približno 200 kilometara ka istoku, do područja na kojem se nalazi danas. Sudar sa evropskim kontinentom doprineo je nastanku Pirineja, planinskog lanca koji razdvaja Španiju i Francusku.
I šire područje Sredozemlja oblikovano je dugotrajnim sudaranjem afričke i evroazijske ploče, koje je dovelo do zatvaranja drevnog okeana Tetis, a kasnije i do formiranja Alpa. Ti procesi nisu okončani, a pritisak ploča i dalje postepeno menja Zemljinu koru.
Uloga Gibraltarskog luka
Posebno važno mesto u istraživanju ima Gibraltarski luk, zakrivljena geološka struktura oko Gibraltarskog moreuza. Na tom području susreću se različiti delovi Zemljine kore, pa je granicu između afričke i evroazijske ploče teško precizno odrediti.
Da bi utvrdili kako se tlo danas pomera, naučnici su kombinovali geodetska merenja sa satelita i podatke o zemljotresima. Analizirali su deformacije Zemljine kore i raspored naprezanja između Evrope i severozapadne Afrike.
Rezultati pokazuju da se zapadno od Gibraltarskog moreuza pritisak afričke ploče prenosi ka Pirinejskom poluostrvu. Istočnije se deo tog pritiska raspoređuje kroz koru Gibraltarskog luka i područje Alboranskog mora. Upravo ovakav raspored sila objašnjava zašto se različiti delovi poluostrva ne pomeraju istom brzinom.
Koliko je rotacija brza i šta znači
Prema studiji, rotacija je izuzetno spora i iznosi približno 0,1 do 0,2 stepena tokom milion godina. U svakodnevnom životu se ne primećuje, ali pokazuje da su geološki procesi u ovom delu Evrope i dalje aktivni.
Istraživanje bi moglo da pomogne u otkrivanju aktivnih raseda i preciznijoj proceni seizmičkog rizika na širem području, uključujući i Pirineje. Autori ipak upozoravaju da za neke oblasti još nema dovoljno detaljnih geoloških i geofizičkih podataka, pa će biti potrebna dodatna istraživanja kako bi se tektonski procesi u potpunosti razumeli.
