Valjevo – U Gradskoj galeriji Valjevo do kraja januara može se pogledati izložba pod nazivom „Vistad – rađanje giganta”. Ova postavka, koju je priredio Nikola Ranisavljević u saradnji sa Međuopštinskim istorijskim arhivom Valjevo, hronološki obuhvata prvu deceniju poslovanja fabrike „Vistad”, od 1936. do 1946. godine. Posetioci će imati priliku da saznaju više o osnivaču kompanije, inženjeru Nikoli Stankoviću, kao i o radu fabrike tokom godina okupacije.
Na izložbi su predstavljeni arhivski materijali iz Istorijskog arhiva Valjevo i Arhiva Jugoslavije, uključujući dokumente o osnivanju, izgradnji i radnicima fabrike, kao i brojne fotografije iz tog perioda.
Nikola Stanković, talentovani inženjer i preduzetnik, započeo je svoju karijeru u teškim vremenima neposredno pre Drugog svetskog rata. Njegovo rešenje za izradu avio-bombi i upaljača na mine osvojilo je konkurs Komande ratnog vazduhoplovstva, što je dovelo do pokretanja proizvodnje u Slavonskom Brodu. Ovaj korak je bio ključan za osnivanje nove fabrike u Višegradu, koja je registrovana 12. avgusta 1936. godine kao „Višegradska industrija inž. Stankovića A. D. – Vistad”.
Ubrzo nakon toga, zbog strateškog položaja Valjeva i njegovih dobrih železničkih veza, odlučeno je da se nova fabrika izgradi upravo u ovom gradu. „Vistad” je započeo rad 1. septembra 1939. godine, nedugo pre izbijanja rata. U to vreme, fabrika je zapošljavala 320 radnika, a do aprila 1941. godine njihov broj je porastao na 1.200.
Proizvodni program fabrike obuhvatao je razne vrste municije, uključujući puščane metke, ručne bombe i mine. Uoči Drugog svetskog rata, „Vistad” je bio jedan od najvećih proizvođača oružja u Jugoslaviji, što je značajno uticalo na industrijski razvoj Valjeva.
Tokom rata, fabrika je pretrpela razne promene, a nakon oslobođenja, obnovljen je njen rad, ponovo se fokusirajući na proizvodnju vojne opreme. U julu 1945. godine, fabrika je preimenovana u Vojnotehnički zavod Valjevo, a 1948. godine postaje poznata kao „Krušik”.
Direktorka Holding korporacije „Krušik”, Jovanka Andrić, naglasila je značaj Nikole Stankovića za razvoj Valjeva i vojnu industriju, ističući da je „Krušik” postao ključna tačka za grad i vojsku Srbije.
Rehabilitacija Nikola Stankovića
Inženjer Stanković je 1946. godine proglašen ratnim zločincem i osuđen na deset godina zatvora, ali je kasnije emigrirao u SAD gde je preminuo 1958. godine. Rehabilitovan je 2011. godine od strane Višeg suda u Beogradu.
